Kısaca: Nootropik nedir? Hayvan modellerinde öğrenme ve bellek süreçlerini etkilediği düşünülen bileşikler için kullanılan bir şemsiye terim. Kavramı 1970'lerin başında, piracetam üzerinde çalışan Romen kimyager Corneliu Giurgea ortaya atmıştır. Bugün bu başlık altında tek bir sınıf değil; rasetamlar, kısa peptitler ve farklı reseptörlere etki eden küçük moleküller gibi birbirinden bağımsız kimyasal aileler yer alır.
Nootropik nedir sorusu, Türkiye'de araştırma kimyasalları arasında en çok aranan sorulardan biri. Halk arasında “zihin açıcı” diye de anılan bu bileşikler, internette çoğu zaman takviye gibi tanıtılıyor. Oysa bilimsel literatürde nootropik, bir ürün kategorisi değil, araştırmacıların ölçtüğü bir sonuç türünü tarif eden geniş bir etikettir. Bu yazıda terimin anlamını, başlıca bileşik ailelerini ve araştırmalarda en sık geçen molekülleri anlatıyoruz.
Giurgea, piracetam üzerine yaptığı çalışmalardan yola çıkarak yeni bir bileşik sınıfı için bazı ölçütler önermiştir: hayvan modellerinde öğrenme ve bellek süreçlerini etkilemesi ve düşük toksisite göstermesi. “Nootropik” kelimesi bu tanımdan doğmuştur.
Zamanla terim asıl tanımının çok ötesine geçti. Bugün bilişle ilgili sonuçlar açısından incelenen hemen her bileşik için gevşek biçimde kullanılıyor. Araştırma bağlamında nootropiği tek bir mekanizma olarak değil, bir şemsiye tanım olarak düşünmek daha doğrudur. Bileşikleri bir araya getiren şey ortak bir moleküler hedef değil, ölçülen sonucun türüdür.
Piracetam, aniracetam, oxiracetam, phenylpiracetam ve benzer türevler ortak bir 2-okso-pirolidin (pirolidinon) çekirdeği taşır. Her analoğu belirleyen, bu çekirdeğe eklenen gruplardır. Rasetam literatürünü kapsamlı biçimde derleyen bir çalışma, bu sınıfın etkisini açıklayan ve herkesçe kabul görmüş tek bir mekanizma bulunmadığı sonucuna varmıştır.
Semax ve Selank gibi bileşikler kısa amino asit dizilerinden türetilir ve genelde liyofilize toz olarak sunulur.
Kolinerjik ve AMPA reseptörlerini düzenleyen araştırma kimyasalları, dopaminerjik bileşikler ve Dihexa gibi anjiyotensin kökenli moleküller kendi yapısal kategorilerinde yer alır.
Nootropik kategorisinde öne çıkan ön klinik araştırma alanları şunlardır. Her biri bir laboratuvar gözlemini anlatır, bir sağlık sonucunu değil:
Rasetam araştırmalarının bugün nereye gittiğini gösteren iyi bir örnek, E1R adlı bileşik üzerine yapılan çalışmadır. Piracetamın 4,5-disübstitüe bir türevi olan E1R, sigma-1 reseptörünün pozitif allosterik modülatörü olarak tanımlanmıştır. Ön klinik çalışmada bileşik, farelerde pasif kaçınma ve Y-labirent testlerinde öğrenilen bilginin korunmasını artırmış ve skopolaminle oluşturulan bilişsel bozulmayı hafifletmiştir. Bu etkiler, seçici bir sigma-1 antagonistiyle engellenmiştir.
Bu örnek, çağdaş rasetam araştırmalarının belirli bir moleküler hedefi ölçülebilir bir davranış sonucuna nasıl bağladığını gösterir. Yine de bunlar hayvan verileridir ve insanlara genellenemez.
PureChems kataloğunda nootropik araştırmalarında geçen başlıca bileşikler ve literatürdeki yerleri şöyle özetlenebilir:
Noopept (20 mg x 60 kapsül), prolin içeren sentetik bir dipeptittir; kimyasal adı N-fenilasetil-L-prolilglisin etil esterdir. Rusya'da, piracetamın farmakoforunu kısa bir peptit iskeletinde taklit etmek amacıyla tasarlanmıştır. Hayvan öğrenme ve bellek modellerinde, nöroproteksiyon çalışmalarında ve HIF-1 ile nörotrofik faktör sinyali üzerine araştırmalarda incelenir.
Phenylpiracetam hydrazide (200 mg x 30 kapsül), fonturacetam hydrazide olarak da bilinir. Phenylpiracetamın amid grubunun hidrazit grubuyla değiştirildiği, rasetam sınıfından bir analogdur ve laboratuvar biliş modellerinde incelenir. Phenylpiracetamın kendisi WADA'nın yasaklı listesinde yer alır.
Dihexa (10 mg), anjiyotensin IV araştırmalarından geliştirilmiş, peptitten türetilmiş küçük bir moleküldür (peptidomimetik). Laboratuvar modellerinde sinaptik plastisite ile hepatosit büyüme faktörü (HGF) ve c-Met sinyal yolu bağlamında incelenir. Kanıtlar ön kliniktir.
Semax (10 mg) ve Selank (10 mg), Pro-Gly-Pro kuyruklu iki heptapeptittir. Semax ACTH(4-10) parçasından türetilmiştir ve BDNF sinyali ile nöroproteksiyon modellerinde incelenir. Selank tuftsinden türetilmiştir ve kaygı benzeri davranış ile bağışıklık sinyali modellerinde öne çıkar. Ayrıntılar için Semax Nedir? ve Semax ve Selank Farkı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Adamax (10 mg) liyofilize peptit tozu, Compound 7P (10 mg x 60 kapsül) ise kapsül formunda sunulan yeni bir araştırma bileşiğidir. İkisi için de yayımlanmış literatür sınırlıdır. Bu tür yeni bileşiklerde en güvenilir bilgi kaynağı, partiye özel Analiz Sertifikası (COA) ve birincil literatürdür; ilgisiz bileşiklerden çıkarım yapmak yerine deneyler bu belgelere göre tasarlanmalıdır.
Bu bölümdeki bileşikler takviye değildir. Düzenleyici tablo bileşikten bileşiğe ve ülkeden ülkeye değişir: Piracetam bazı AB ülkelerinde reçeteli ilaçken diğerlerinde onaylı değildir. Noopept Rusya'da ilaç olarak tescillidir, ancak AB genelinde onaylı bir ilaç değildir. Semax ve Selank da Rusya'da tescillidir, ancak AB'de onaylı değildir. Pek çok bileşiğin ise hiçbir yerde ilaç onayı yoktur ve yalnızca araştırma reaktifi olarak ele alınır.
Phenylpiracetam ve bazı uyarıcı tipteki bilişsel bileşikler WADA'nın yasaklı listesindedir. Bu nedenle doping araştırmaları açısından önem taşırlar, ancak sporda kullanılmalarına izin verilmez.
Liyofilize peptitler genelde soğukta, ışık ve nemden korunarak, kapalı vialde saklanır. Kapsül ve toz hâlindeki küçük moleküller serin, kuru ve doğrudan ışıktan uzak bir yerde tutulur. Her parti, COA ve HPLC saflık verisiyle izlenebilir olmalıdır. Peptitlerin saklanması hakkında daha fazla bilgi için Peptit Nasıl Saklanır? rehberimize bakabilirsiniz.
Tüm nootropik araştırma bileşiklerimizi Nootropikler kategorisinde bulabilirsiniz. Her parti bağımsız bir laboratuvarda HPLC ve kütle spektrometrisiyle test edilir, saflık en az %99'dur ve her partinin kendi COA'sı vardır. Siparişler AB içinden, takipli ve gizli ambalajla gönderilir; ödeme kart, Google Pay veya kripto parayla yapılabilir.
Bilişle ve bellekle ilgili sonuçlar açısından incelenen bileşikler için kullanılan şemsiye bir terimdir. Tek bir mekanizmayı anlatmaz; altında birbirinden bağımsız kimyasal aileler bulunur.
“Zihin açıcı”, nootropik kelimesinin halk arasındaki karşılığıdır. Bilimsel literatürde kullanılan terim ise nootropiktir.
Ortak bir 2-okso-pirolidin çekirdeği taşıyan bileşik ailesidir. Piracetam, aniracetam, oxiracetam ve phenylpiracetam bu aileye girer.
Kısa amino asit dizilerinden türetilen bileşiklerdir. Semax ve Selank bu grubun en çok incelenen örnekleridir.
Bazıları yasaktır. Phenylpiracetam ve bazı uyarıcı tipteki bilişsel bileşikler WADA listesindedir. Liste düzenli güncellendiği için her bileşik ayrı ayrı kontrol edilmelidir.
Yalnızca araştırma amaçlıdır. İnsan veya hayvan tüketimi için değildir.
Semax ve Selank, Pro-Gly-Pro kuyruklu iki sentetik heptapeptittir. Semax ACTH(4-10) parçasından türetilir ve biliş ile nöroproteksiyonda, Selank tuftsinden türetilir ve kaygı ile bağışıklık sinyali modellerinde incelenir.
Devamını okuSemax sprey peptidin önceden çözülmüş hâlidir, liyofilize vial ise aynı peptidin kuru tozudur. Toz çok daha kararlıdır ve konsantrasyonu laboratuvara bırakır; PureChems Semax'ı yalnızca vial olarak sunar.
Devamını okuSemax, ACTH(4-10) parçasından türetilmiş ve Pro-Gly-Pro kuyruğuyla stabilize edilmiş yedi amino asitlik sentetik bir peptittir. Araştırmalarda BDNF sinyali ve nöroproteksiyon modellerinde incelenir; AB'de onaylı ilaç değildir.
Devamını oku